Co to są gammapatie monoklonalne?

Gammapatie monoklonalne to grupa chorób, w których dochodzi do nieprawidłowego rozrostu jednego klonu plazmocytów, które produkują jednorodne (monoklonalne) białko. Białko to nosi nazwę białka M (monoklonalne) i zbudowane jest z dwóch takich samych łańcuchów ciężkich oraz dwóch identycznych łańcuchów lekkich. Co jeszcze warto wiedzieć o gammapatiach monoklonalnych?
 

Gammapatie monoklonalne - tajemnicze choroby

Gammapatie monoklonalne to zbiór wielu jednostek chorobowych o nieznanej etiologii, jednak w przypadku każdej można w surowicy lub moczu wykryć nieprawidłowe białko. Wytwarzanie białka M zwykle doprowadza do zmniejszenia ilości produkowanych pozostałych immunoglobulin, czego wynikiem jest spadek odporności.

Białko M poprzez swoje działania może również doprowadzać do zaburzeń krzepliwości krwi, uszkodzenia nerek, odkładania się białek w tkankach. Nieprawidłowe komórki plazmocytów mogą naciekać tkankę kostną oraz szpik, co prowadzi do powstania osteoporozy, wzrostu stężenia wapnia w organizmie, zmniejszenia produkcji krwinek – co może objawiać się anemią czy zaburzeniami odporności i krzepnięcia.

Częstość pojawiania się białka M rośnie z wiekiem. W 25. roku życia występuje u 1% populacji, a po 70. roku życia pojawia się u około 3% społeczeństwa. Ryzyko zmiany z choroby bezobjawowej w objawową również rośnie z czasem i po 25 latach wynosi 40 %.

Klasyfikacja gammopatii

Gammapatie monoklonalne obejmują bardzo wiele jednostek chorobowych. Niektóre z nich przebiegają całkowicie bezobjawowo, a jedynym odchyleniem jest obecność nieprawidłowego białka. Inne to agresywnie przebiegające nowotwory złośliwe.

Ogólnie typy gammapatii monoklonalnych można podzielić na:

1. gammapatie monoklonalne o nieokreślonym znaczeniu - przebiegają zwykle bezobjawowo i nie mają charakteru postępującego, czyli stężenie białka M nie zmienia się w czasie, nie występują również niedobory pozostałych immunoglobulin. W przypadku występowania objawów zwykle mają one charakter neuropatii obwodowej.

Często mają związek z chorobami nowotworowymi (najczęściej rak prostaty, nerki, przewodu pokarmowego, piersi, dróg żółciowych). Mogą towarzyszyć chorobom przewlekłym (toczeń trzewny, reumatoidalne zapalenie stawów, miastenia, stwardnienie rozsiane). Pojawiają się w chorobach tarczycy, wątroby, po przeszczepianiu narządów. Towarzyszą niektórym zakażeniom, szczególnie cytomegalii, wirusom zapaleń wątroby.

2. złośliwa gammapatia monoklonalna - charakteryzuje się przebiegiem objawowym i postępującym. Do grupy tej należą:

• szpiczak plazmocytowy,
• białaczka plazmocytowa,
• makroglobulinemia Waldenströma,
• choroba łańcuchów ciężkich,
• skrobiawica pierwotna i wtórna,
• zespół POEMS.

Rozpoznanie i leczenie choroby

W przypadku wykrycia gammapatii monoklonalnej o nieustalonym znaczeniu nie stosuje się żadnego leczenia. Konieczna jest natomiast regularna kontrola co sześć do dwunastu miesięcy i wykonanie elektroforezy białek surowicy i moczu.

Gammapatię monoklonalną można podejrzewać na podstawie objawów, często wykrywana jest przypadkowo podczas wykonywania badań laboratoryjnych. Dalszym badaniem jest wykonanie elektroforezy, która ujawnia obecność białka M. Kolejnym etapem jest przeprowadzenie immunofiksacji, która ujawnia typy łańcuchów lekkich lub ciężkich. Przykładowo w makroglobulinemii Waldenströma klasy IgM, w szpiczaku plazmocytowym najczęściej IgG, IgA lub łańcuchy lekkie.

Możliwe jest występowanie gammapatii po stosowaniu niektórych leków (sulfonamidy, penicyliny, fenytoiny).

Makroglobulinemia Waldenströma

Przykładem gammapatii monoklonalnej jest makroglobulinemia Waldenströma. Jest to choroba rozrostowa, w przebiegu której dochodzi do nadmiernej produkcji białka M w klasie IgM ( M-IgM). Przyczyna choroby jest nieznana. Częściej występuje u mężczyzn. Średnia wieku w momencie rozpoznania wynosi 65 lat. Zwiększone ryzyko zachorowania występuje w przypadku gammapatii monoklonalnej o nieustalonym znaczeniu oraz u chorych na wirusowe zapalenie wątroby typu C.

Objawami choroby są osłabienie, łatwa męczliwość, powtarzające się krwawienia z nosa i dziąseł. Może wystąpić gorączka, poty nocne, spadek masy ciała. Bóle kostno-stawowe powstają w wyniku zmian osteolitycznych. U niektórych chorych dochodzi do upośledzenia przepływu krwi w najmniejszych naczyniach, co może być przyczyną zaburzeń widzenia czy świadomości. Mogą pojawić się objawy upośledzenia odporności organizmu – zwiększona podatność na zakażenia, głównie grzybicze i bakteryjne, uaktywnienie wirusa opryszczki.

U 15% chorych pojawiają się objawy neurologiczne (obwodowa neuropatia - uczucie mrowienia i osłabienie siły mięśniowej, zwłaszcza w kończynach dolnych). U połowy pojawiają się powiększone węzły chłonne, u części powiększenie wątroby i śledziony. Wystepować może również skaza krwotoczna. W morfologii  u większości występuje niedokrwistość, u niektórych zmniejszona liczba białych ciałek krwi.

Rozpoznanie jest stawiane na podstawie obecności białka monoklonalnego IgM, nacieczenia szpiku plazmocytami oraz wykazanie odpowiedniego typu immunofenotypu. Choroba jest, niestety, nieuleczalna. Średnia długość przeżycia wynosi 5-10 lat. Choroba często nie wymaga leczenia, a w przypadku wystąpienia objawów neurologicznych stosowana jest plazmafereza.


Bibliografia

Dmoszyńska A., Robak T. Podstawy hematologii, Czelej, Lublin 2003, ISBN 83-88063-94-4
Dmoszyńska A. Szpiczak mnogi, ANmedia, Warszawa 2009, ISBN 978-83-927892-2-2
Szczeklik A. (red.), Choroby wewnętrzne, Medycyna Praktyczna, Kraków 2011, ISBN 978-83-7430-289-0
Kokot F. (red.), Choroby wewnętrzne, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2006, ISBN 83-200-3368-3