Pierwsze badania w diagnostyce białaczki

Aby rozpoznać białaczkę, należy przeprowadzić wiele badań diagnostycznych. Jedne są szeroko dostępne i łatwe w wykonaniu, inne wysokospecjalistyczne lub inwazyjne. Służą one wykryciu konkretnego typu choroby oraz rodzaju komórek białaczkowych jakie w niej występują. Jednak aby w ogóle rozpocząć proces diagnostyki białaczki, trzeba rozpoznać pierwsze objawy tej choroby zarówno w postaci dolegliwości zgłaszanych przez chorego, jak i zmian w podstawowych badaniach krwi.

Czym jest białaczka?

Dolegliwości, które skłaniają do pójścia do lekarza występują raczej w ostrych białaczkach. To dlatego, że w krótkim czasie pojawia się wiele objawów, które narastają dość gwałtownie i na tej podtsawie następuje pierwsze rozpoznanie białaczki. Osoby chore na ostrą białaczkę skarżą się na osłabienie, łatwe męczenie się, gorączkę, bóle i zawroty głowy, bóle kości i stawów, zakażenia (najczęściej bakteryjne i grzybicze) w obrębie jamy ustnej płuc lub odbytu oraz krwawienia z różnych okolic ciała: nosa dziąseł, dróg rodnych, przewodu pokarmowego. Mają wrażenie, że cały ich organizm się popsuł. W białaczkach przewlekłych dolegliwości są mniej nasilone. Może występować ogólne osłabienie, męczliwość, bóle głowy, zaburzenia widzenia, utrata wagi. Jednak chorzy na białaczkę przewlekłą często nie dostrzegają tych objawów. Dolegliwości narastają powoli, więc zwykle się do nich przyzwyczaja i nie zwraca na nie uwagi. Zwłaszcza że na przewlekłe białaczki zapadają zwykle osoby starsze, które swoje objawy kojarzą z wiekiem. To sprawia, że nawet w połowie przypadków są wykrywane przypadkowo w rutynowo wykonywanej morfologii.

Badania diagnostyczne w białaczce

Pierwszym badaniem jakie powinno się wykonać przy podejrzeniu białaczki jest dokładne badanie przedmiotowe przeprowadzane przez lekarza. Po zgłoszeniu przez chorego niepokojących, ale występujących w wielu schorzeniach objawów, poszukuje on charakterystycznych zmian w budowie tkanek i narządów. Połączenie dolegliwości z nieprawidłowościami wykrytymi podczas badania diagnostycznego daje podstawy do postawienia wstępnego rozpoznania białaczki. Za białaczką przemawia wykrycie przez lekarza:

• powiększonych węzłów chłonnych, śledziony, wątroby, migdałków,
• wybroczyn i siniaków wskazujących na małopłytkowość,
• bladości skóry i błon śluzowych sugerujących anemię,
• nacieków w skórze i dziąsłach,
• objawów infekcji płuc, jamy ustnej, odbytu i innych narządów.

W takiej sytuacji bezwzględnie należy wykonać morfologię krwi obwodowej z rozmazem ręcznym.

Diagnostyka białaczki - pierwsze badania 

Przy podejrzeniu białaczki należy wykonać badania diagnostyczne, które potwierdzą lub wykluczą to przypuszczenie. Pierwszym badaniem w diagnostyce białaczki powinna być morfologia krwi z ręcznym rozmazem. Samo badanie morfologiczne to za mało. Dostarcza tylko informacji o liczbie leukocytów płytek krwi i erytrocytów. Rozmaz natomiast wskazuje ile wśród danej grupy krwinek jest form dojrzałych i niedojrzałych. Ponadto pokazuje jaki odsetek leukocytów stanowią ich poszczególne rodzaje: limfocyty (B, T, NK), granulocyty (obojętnochłonne, kwasochłonne, zasadochłonne), monocyty i mastocyty. W standardowo przeprowadzanych badaniach hematologicznych rozmaz wykonuje się za pomocą komputera. Przy podejrzeniu białaczki jest to niewystarczające. Komputer przyporządkowuje krwinki do różnych grup wyłącznie na podstawie ich wielkości, co często bywa mylące. Człowiek robi to na podstawie wyglądu wszystkich elementów komórki. Aby zyskać pewność co do rozpoznania, komórki krwi muszą być obejrzane pod mikroskopem przez wykwalifikowanego pracownika laboratorium. Po wykonaniu rozmazu może się okazać, że nawet przy prawidłowej liczbie białych krwinek większość z nich stanowią blasty (niedojrzałe komórki krwi, zwykle nowotworowe).

Zmiany w morfologii charakterystyczne dla białaczki

Każdy rodzaj białaczki powstaje z innego rodzaju komórek krwiotworzenia. Dlatego wywołują inne zmiany w badaniach hematologicznych:

• w ostrej białaczce szpikowej obserwuje się przeważnie niedużą leukocytozę (zwiększenie ilości białych krwinek). Poza tym występuje niedokrwistość normocytarna (krwinki czerwone mają prawidłową wielkość i stężenie hemoglobiny) oraz małopłytkowość. Jednak u niektórych chorych liczba leukocytów może 10-krotnie przekraczać normę lub być za mała. Rozmaz jest natomiast bardzo charakterystyczny. Wykrywa się w nim dużo blastów. Stanowią od 20 do 95% wszystkich leukocytów. Ponadto nie znajduje się żadnych form pośrednich (różnego stopnia dojrzałości). Wśród białych krwinek są tylko blasty i nieliczne dojrzałe granulocyty,
• ostrą białaczkę limfoblastyczną cechuje  natomiast wysoka, szybko narastająca leukocytoza. Zwykle obecna jest niedokrwistość i małopłytkowość. W rozmazie przeważają blasty. Po wykonaniu specyficznych reakcji histochemicznych okazuje się, że są to limfoblasty (komórki blastyczne związane ze szlakiem tworzenia limfocytów). Jeżeli białaczka wywodzi się z limfocytów T, w rozmazie często obserwuje się eozynofilię (nadmiar granulocytów kwasochłonnych),
• przewlekłej białaczce szpikowej zawsze towarzyszy leukocytoza z przewagą granulocytów obojętnochłonnych. Leukocytoza może być bardzo wysoka – przekraczać normę 50-70 razy. W rozmazie widoczne są blasty, stanowiące do 10% leukocytów. Wstępują też prekursory pozostałych linii komórkowych. Obserwuje się też komórki wszystkich etapów rozwoju leukocytów. U około 30% chorych stwierdza się bazofilię (nadmiar granulocytów zasadochłonnych),
• w przewlekłej białaczce limfatycznej w morfologii występuje znaczna limfocytoza (nadmiar limfocytów). Limfocyty przeważnie są dojrzałe i wywodzą się z komórek B. Rzadziej zdarza się, aby w białaczce dominowały limfocyty T lub NK (naturalne komórki cytotoksyczne – natural killers). Ponadto obecna może być niedokrwistość i małopłytkowość.

Kolejnym etapem diagnostyki białaczek jest biopsja szpiku oraz specjalistyczne badania cytogenetyczne i molekularne uzyskanego w ten sposób materiału.


Bibliografia

Dmoszyńska A. (red.), Atlas hematologii klinicznej, Czelej, Lublin 2004, ISBN 83-88063-93-6
Mariańska B., Fabijańska-Mitek B., Windyga J., Badania laboratoryjne w hematologii, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2003, ISBN 83-200-2758-6
Kopeć-Szlęzak J. Immunofenotypowanie komórek białaczkowych i chłoniakowych, Fundacja Pro Pharmacia Futura, Warszawa 2010, ISBN 978-83-930152-2-1
Hołowiecki J. (red.), Hematologia kliniczna, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007, ISBN 978-83-200-3938-2